Placebo jest skuteczne. Przekonanie, że jeśli codziennie rano wypijesz wodę z cytryną, to będziesz mniej zestresowany w pracy, może zadziałać. Dlatego leki w badaniach klinicznych porównuje się do placebo. Przykładów efektu placebo jest wiele. Najlepszym popularna homeopatia, ale nie tylko.

Wystarczy, że powiesz komuś, że normalny koktajl mleczny jest napojem dietetycznym, a jelita zareagują tak, jakby rzeczywiście był to napój niskotłuszczowy. Jak pisze „The New York Times” jeśli zabierzesz sportowców na jakiś szczyt w Alpach i podłączysz do butli z tlenem, to osiągną lepsze wyniki, niż gdyby zostali na siłowni i oddychali takim samym tlenem z butli. Co ciekawe metaanaliza badań leków na kaszel wykazała, że w 85 proc. za zmniejszenie dolegliwości odpowiada placebo, a tylko 15 proc. można przypisać aktywnemu składnikowi.

Czym jest placebo i jak się bada?

Pojęcie placebo wiąże się z lekiem pozbawionym substancji biologicznie czynnej, czyli nie mogącej wykazać działania terapeutycznego, która podana pacjentowi spełnia jego oczekiwania. Jest to forma terapii używanej ze względu na swój niespecyficzny efekt psychologiczny. Odczuwanie skutków ubocznych, to nic innego jak nocebo. Efekt jest silny. Dlatego skuteczność leków w badaniach klinicznych porównuje się do siły działania placebo. Badani są dzieleni na dwie grupy. Jedna otrzymuje testowany lek, a druga – placebo. Wyniki kliniczne badanego leku z substancją czynną muszą być lepsze, niż placebo. Dokładnie tak przebiegała trzecia faza badań klinicznych nad szczepionkami na koronawirusa.

Dodatkowo w tego typu badaniach stosuje się tzw. „podwójną ślepą próbą”, która polega na tym, że ani lekarze, ani pacjenci nie wiedzą, kto przyjmuje testowany lek, a kto środek placebo. Dzięki temu badacze nie szukają potwierdzenia swoich tez wśród osób przyjmujących badaną substancję, ani też niczego nie są w stanie zasugerować pacjentowi. Firmy farmaceutyczne muszą wykazać, że nowe leki działają lepiej niż placebo, czyli korzyści są większe, niż myślenie życzeniowe. Wedle specjalistów homeopatia opiera się właśnie na efekcie placebo. Dotychczas nie przeprowadzono badań z grupą kontrolną i podwójną ślepą próbą leków homeopatycznych. Za to z produkcją leków homeopatycznych związane są rytuały (przeczytaj o firmowych rytuałach w biznesie). Do części substancji wyjściowej dodaje się wielokrotnie więcej części rozpuszczalnika i potrząsa mieszaniną określoną liczbę razy. Następnie do części tej mieszaniny znowu dodaje się rozpuszczalnik i wytrząsa. Ten proces powtarzany jest wielokrotnie. 

Placebo na przejściach dla pieszych 

Władze Nowego Jorku, bez wielkiej kampanii informacyjnej, wyłączyli przyciski przy przejściach dla pieszych, które odpowiadały za to, kiedy włączy się zielone światło. Tego typu rozwiązanie znane jest też z polskich miast. Amerykanie uznali, że lepiej sprawdzi się bardziej skomputeryzowany system. Władze miasta nie zdemontowały jednak wszystkich niedziałających przycisków. Początkowo wiele przycisków przetrwało ze względu na spore koszty ich usunięcia. Okazało się jednak, że nawet niedziałające przyciski mają sens. Piesi, którzy nacisną guzik, cierpliwie czekają na pojawienie się zielonego „ludzika”. Są mniej chętni do łamania przepisów. Zachowania przechodniów na skrzyżowaniach analizowała prof. Tal Oron-Gilad z University of the Negev w Izraelu. Zauważyła, że ludzie chętniej słuchają systemu, który rzekomo bierze pod uwagę ich działanie, czyli naciśnięcie guzika.

Markowe produkty jak placebo?

Podobnie jest z markowymi produktami. Efekt placebo daje znać o sobie. W badaniu opublikowanym w „The Journal of Consumer Research” naukowcy wskazali, że znane marki mogą być skuteczne w podnoszeniu efektywności. Świadomość posługiwania się markowym sprzętem w znacznym stopniu wpływa na samopoczucie i pewność siebie, a w konsekwencji na osiągnięcia i sukcesy w biznesie, czy sporcie. Efekt występuje, choć produkty znanych marek często nie różnią się niczym od tańszych odpowiedników.

Podatność na placebo zależy od osobowości?

Na świecie ciągle trwają badania na efektem placebo. Od czego zależy jego skuteczność? Na razie brak jednoznacznych i pewnych odpowiedzi. Za mechanizm jego skuteczności odpowiada oczekiwanie, nastawienie, przekonanie dotyczące leczenia, czy jakiegoś działania w biznesie. Pacjent oczekuje pozytywnych lub negatywnych (nocebo) efektów przyjęcia leku. Niewątpliwie wpływ na efektywność placebo mają również instrukcje słowne, pobudzenie emocjonalne, pierwotne doświadczenia, czy interakcje z lekarzem albo personelem ochrony zdrowia. Znaczenie mają też stwierdzenia: słabszy, silniejszy, bądź bardzo silny środek.

Badacze wiążą nawet placebo z osobowością. Czy pewne cechy osobowości mogą wpływać na prawdopodobieństwo wystąpienia efektu placebo lub nocebo? Naukowcy przeanalizowali 24 badania na ten temat i wyniki opublikowali w „Journal of Psychosomatic Research”. Najczęściej badanymi cechami osobowości były te z tzw. wielkiej piątki (neurotyczność, ekstrawersja, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność) oraz optymizm. Kilka badań wykazało pozytywny związek jedynie między optymizmem a reakcją na placebo. Ponadto badacze odkryli, że strach, lęk, niepokój są związane z nocebo.

Pierwsze placebo na świecie

Pierwszym znanym placebo był mitrydat wynaleziony na zlecenie króla Pontu Mitrydatesa IV i miał on być odtrutką na różne toksyny. Składał się z 35 składników takich jak suszona żmija, miód, ale także opium i miał konsystencję powideł. Na jego bazie Andromachos z Krety, grecki lekarz cesarza Nerona, sporządził recepturę teriaku (na naszych terenach znaną jako drakiew), któremu z czasem zaczęto przypisywać właściwości panaceum. Dzisiejsza wiedza pozwala stwierdzić, że ta mieszanina teriaku nie wykazuje jakiegokolwiek działania terapeutycznego. Mimo to była stosowana od starożytności aż do XX wieku.

Placebo działa nawet, gdy wiesz, że to placebo

Interwencje placebo różnią się siłą w zależności od wielu czynników. Zastrzyk, na przykład, wywołuje silniejszy efekt placebo niż tabletka. Dwie tabletki działają lepiej niż jedna, kapsułki są skuteczniejsze niż tabletki, a większe tabletki wywołują mocniejsze reakcje. W badaniu prowadzonym przez dr Antona De Craen z Uniwersytetu Amsterdamskiego stwierdzono, że nawet kolor tabletek ma znaczenie. „Czerwony, żółty i pomarańczowy kojarzone są z efektem pobudzającym, podczas gdy niebieski i zielony związane są z efektem uspokajającym”, mówi dr De Craen. Efekt placebo różni się również w zależności od kultury. W leczeniu wrzodów żołądka, efekt placebo jest niski w Brazylii, wyższy w Europie Północnej, a szczególnie wysoki w Niemczech. Natomiast w leczeniu nadciśnienia tętniczego jest niższy w Niemczech niż gdzie indziej.

„Placebo to przede wszystkim umysł ponad materią” – powiedział Jason Moser, profesor psychologii i współautor badania prowadzonego na Montana State University. Zespół Mosera ponad wszelką wątpliwość udowodnił, że placebo działa nawet jeśli pacjent zostanie poinformowany o tym, że dostaje preparat nieaktywny biologicznie.

Efekt placebo został zmierzony w tysiącach eksperymentów medycznych, a wielu lekarzy przyznaje się do regularnego przepisywania leków z tej grupy. Zdarza się, że celebryci zaczynają przekonywać do „naturalnej szczepionki” i wstrzykują sobie jad amazońskiej żaby w trakcie specjalnego rytuału Kombo. Niestety, skutki bywają tragiczne. Jako Polacy musimy być szczególnie ostrożni. Wszak kupujemy najwięcej leków bez recepty w Europie.

Tomasz Nowak, Tomasz Reda

Zapytaj o praktyczne szkolenie z efektywności i rozwoju osobistego dla pracowników swojej firmy. 

W Delta Training gromadzimy najważniejsze publikacje na świecie dotyczące badań, odkryć i trendów w obszarach miękkich kompetencji, które zwiększają efektywność pracowników. Rzetelne informacje publikowane w czasopismach naukowych są trudne do znalezienia, zrozumienia i często nie zapewniają szybkich, praktycznych wniosków. Jeśli jednak cenieni naukowcy badali problem, który teraz sam próbujesz rozwiązać, to może chciałbyś poznać ich wnioski i rekomendacje przed podjęciem decyzji? Jeśli tak, to zapraszamy do naszego działu „Badań i rozwoju.” Publikujemy informacje tylko z rzetelnych, wyselekcjonowanych źródeł. Wyniki i wnioski z badań i eksperymentów inspirują nas do ulepszania naszych szkoleń biznesowych dla firm, sposobów przekazywania wiedzy i umiejętności uczestnikom naszych szkoleń, tworzenia angażujących ćwiczeń oraz różnorodnych, ciekawych materiałów szkoleniowych.